Саха Ороспуубулукэтин «Кэбээйи улууьа ( оройуона)»
Муниципальнай тэриллии Уерэ5ин салаатын Муниципальнай казеннай тэрилтэтэ
Муниципальнай Казеннай тэриллии Уерэ5ин салалтата
«Кальвица сурун оскуолата»
Дакылаат темата:
“А .И.Софронов хоьоонугар туллук- айыл5а маанылаах кетере, до5ордоhуу суппэт бэлиэтэ.”
Толордо: Степанов Никита, 5 кылаас, Кальвица сурун оскуолата.
Салайааччы: Саха тылын уонна
литературатын учуутала Беленкова Т.Г.
беь.Кальвица
2022 сыл
Саха айыл5а о5ото.
«Айыл5а –барыбыт биьикпит».
Саха дьоно ,айыл5аны кытары сибээспит олохпутугар , куннээ5и дьарыкпытыгар , ойбутугэр –санаабытыгар , ис турукпутугар мэлдьи костор .Ол курдук, ыраас сибиэьэй салгынынан дуоьуйа тыынабыт , халын тыаларга бултуубут , сууругурэр уулаах урэхтэргэ ,чуумпу куоллэргэ балыктыыбыт ,котордуубут , ойуурга тахсан сир астыыбыт , ходуьаларга от оттуубут , тулалыыр айыл5абыт отун-маьын , сиэдэрэй симэ5ин кэрэхсии корон ырыа-хоьоон айабыт , уруьуйдуубут ,хаартыска5а туьэрэбит.
Хас биирдии суруйааччы айар улэтигэр торообут дойдутун айыл5атын кэрэ костуулэрин, которун-суурэрин, отун-маьын туьунан хомо5ой хоьоонноругар, кэрэ кэпсээннэригэр угустук суруйаллар, ырыа гынан айаллар.Биьиги аа5ар айымньыларбытыгар саха норуотун угус суруйааччылара бэйэлэрин хоьоонноругар чыычаахтар, кетердер, кыыллар тустарынан суруйбуттарын бэлиэтии коребут, аа5абыт.
Биьиги тереебут айыл5абыт уескээбит алааспытыттан са5алаан унаар сыьыыларын, халын тай5аларын, кулумурдэс куеллэрин, сууруктээх урэхтэрин, адаар хайаларын, тунал5ан туундараларын, ке5ерер халлаанын сирин – дойдутун бутуннуутун сиьилии уерэтэн билэбит, ытыктыы – таптыы улаатабыт.Айыл5алыын алтыьан, кетердуун до5ордоьон олох уеруутун уллэстэбит, чээлэй куеххэ дуоьуйабыт.
Куорэгэй, ымыы , татыйык , туллук уо.д.а чыычаахтар о5ону таптыыр кыыьы , дьахтары дьуьуннээн хоьуйарга угустук туттуллар эбит. Куорэгэй – саас,сайын кэлиитин аргыьа , таптал ,уоруу, дьол-соргу бэлиэтэ буолар.Оттон туллук чыычаа5ы холууллар эбит:табалар – «туундара туллуктара»,урун хаардаах сыьыылар ,уруйэлэр ,сис тыалар туллуктара – сылгылар, охсуьуулаах улэ- «туллуктуу куорэнниир ».Ааспыт кэм ахтыл5ана –уор туллук .
Мантан сиэттэрэн,туллук туьунан билиибитин кэнэтэргэ быьаарынныбыт.
Улэ темата: А.И.Софронов хоьоонугар туллук- айыл5а маанылаах кетере, до5ордоhуу суппэт бэлиэтэ.
Сыала:А.И.Софронов айымньытыгар туллук суолтатын арыйыы ,туллук чыычаа5ы кытары чугастык билсиьии .
Соруктара:-туллук чыычаах туьунан билиини кэнэтии
-суруйааччы оло5ун , айар улэтин, чугас до5отторун билсиьии.
-айымньыларын аа5ан хоьоонноругар кылгас бэлиэтээьиннэри оноруу.
Улэ сонун отто: Туллук саха дьонугар улахан суолталаах чыычаах буоларынан сибээстээх , А.И Софронов до5отторугар анаан суруйбут «Туллук-Туллук до5оттоор» диэн хоьоонун ис суолтатын быьаарарга холонуу.
Чинчийэр обьега: айыл5а уонна киьи
Чинчийии предметэ: «Туллук-туллук до5оттор »-хоьоонно туллук костуутэ.
Саба5алааьын: Биьиги тулаалыыр эйгэбитин харыстыы улаатыахпыт , оскотун айыл5абыт кэрэ костуутун , котордорун, кыылларын,хамсыыр харамайдарын туьунан элбэ5и биллэхпитинэ, айыл5а кэрэ котордоругэр сугуруйэр, харыстыыр боллахпытына.
Улэ практическай суолтата: кылаас чаастарыгар , тумсуулэргэ кордорор матырыйаал быьыытынан туттуу.
Котор- суурэр барыта ойууру таптыыр, ойуурга олохсуйар. Отон олгомо,тэллэй дэлэйэ, сибэкки кэрэтэ барыта ойуурга уунэр.Ону барытын биьиги сайыны эрэ кытта ситимнээн ойдуубут дии.Оттон кыьын ?Кыьын,биьиги санаабытыгар , айыл5а дойор , унар,елер.Ол сыыьа.Олох сылааьа кыьын да сойбот . Кыьын саас буоларын , сайын кэлэрин бэлэмниир .Которго – суурэргэ, окко- маска кыьынны ойуур ордук наадалаах ,кыьынны ойуур- халын хахха ,куустээх комускэл, сылаас дьиэ-уот.
Кыьынны тыа5а чыычаах арааьа элбэх да буолар эбит!Догдоруйбут кылгас кутуруктаах , оруостээх тоболоох сонумсах чыычаахтар туора-маары котоллор , чубугураспытынаан эргийэ коппохтууллэр.
Кыьын диэн айыл5а олор-умсар кэмэ буолбатах, саргылаах саас кэлэр кэскилин бэлэмниир , куус-уох тумунэр кэмэ. Тулук сырдык дьуьуннээх дьо5ус чыычаах буолар.Кохсулэригэр,санныларыгар,кутуруктарыгар хара сурааьыннаахтар.Эдэр туллуктар туостэрэ уонна тоболоро хара буолар эбит. Туллуктар котон иьэн ыллыыллар.
Туллук - айыл5а биир маанылаах кетере.
Пуночка, или снежный подорожник, или снегурочка (устар.) — Plectrophenax nivalis
Туллук арааьын нууччалыы маннык суруйбуттарын ылан керебут.
Светлоокрашенные птички с красновато-коричневыми спинками; величиной с воробья. Там, где есть люди, там встретишь и этих веселых, дружелюбных пичуг – иногда даже на Северном полюсе, у жилищ полярников! «Тьюи, тьюи», - разносятся над тундрой их серебристые трели. И жители радуются: «Весна идет!».
А пока лежит снег, пуночки ловко перебегают от растения к растению, склевывая семена. Летом, когда тундра зазеленеет и появятся полчища насекомых, птицы переходят на животный корм. Птенцов тоже кормят насекомыми.
У пуночек густой теплый пух под гладкими перышками – им и холод нипочем. Но зимой они все равно улетают на юг, туда, где больше еды. Пролетая над Центральной Россией, пуночки опускаются на поля, чтобы подкрепиться семенами растений. А вслед за ними сюда незаметно подкрадывается зи
Туллук тас корунэ:
Кылаас:барабыайдыны
Уоскуур сирэ:кураанах,таастаах туундара.
Аьылыга:Уунээйи сиэмэтэ,уон-койуур.
Уйата:уйатын сиргэ эбэтэр таас быыьыгар,атын да бутэй сирдэргэ оностор.4-7 хара бээтинэлэрдээх от куох сымыыттаах буолар.Уьун, сытыы кынаттаах .
Тар5аныыта:туундара балаьата,Арктика арыылара,Камчатка,Хотугу Куриллар.Сайынын туллук хоту Европа5а,Азия5а тар5анан котор.Котоллоругэр бары уорунэн сылдьаллар.
Кыстыга:дойду бары муннугар,ордук дойду орто уонна со5уруу отто.
Аата:пуночка(лат.Plectrophanes nivalis),снежный подорожник,снегурочка.Пуночка диэн аата лапландаскай «пунак» диэн тылтан уоскээбит.
Туллук хотугу норуоттар (чукчалар, эскимоцтар уо.д.а.) фольклордарын сурун персонаьын быьыытынан кестер эбит. Туллук айыл5а уларыйыытын кытары ыкса сибээстээх. Алтынньыга туллуктар со5уруу баралларыгар хаар туьэр. Ол хаары норуокка «туллук хаара» дииллэр. Манна кэлэн 1 – 3 хоноллор уонна теттеру бараллар. Уксун Приморскай, Хабаровскай кыраайга тиийэллэр. Аьара ыраах со5уруу дойдуга барбаттар. Нуучча дьоно саас кэлиитин грач кетеру, оттон сахалар туллугу кытары сибээстииллэр.туллук кэллэ да халлаан сылыйбытынан барар.
Туундара5а сымыыттыыр хара бээтинэлэрдззх от куехтуну еннеех 4 – 7 сымыыттаах буолар. Туллуктар хаьан да со5отохтуу сылдьыбаттар, элбэх буоллахтарына аьылыктарын булуналларыгар ордук, ону тэнэ элбэх буолан естеехтеруттэн кемускэнэллэр.
Былыргы сахалар саас эттэрэ буттэ5инэ , о5олор до5уур оностон туллуктары бултууллар эбит. До5ууру сылгы кутуругун кылыттан оностоллор , от сиэмэтинэн мэниэнииллэр .Туллук сааас да буоллун, куьун да буоллун эмис котор эбит. Ол иьин сэмсэ аьылык оностор эбиттэр.
Кып-кыра сып-сырдык кыраьыабай уор чыычаах уорунэн кото-дайа сылдьара олус учугэй буолааччы , киьи туллуктары корон олус уорэр, оонньуох- корулуох санаата кэлэр .Ол да иьин буолуо , суруйааччылар туллугу бэйэлэрин айымньыларыгар киллэрэн эрдэхтэрэ .А.И.Софронов «Туллук-туллук до5оттор» диэн норуокка киэнник биллибит хоьоонноох .Мантан сиэттэрэн ,Алампа кимнээххэ анаан бу хоьоонун суруйда диэн интэриэьиргээтибит . Кини оло5ун, айар улэтин сырдатарга холоннубут.
А.И.Софронов-саха тапталлаах суруйааччыта.
Уьуллуччулаах суруйааччы,драматург,театры торуттээччи,бастакы сахалыы хаьыаттары,сурунаалы тэрийсибит,маннайгы журналист,тылбаасчыт,критик,болуьуок киьинэн буолар А.И.Софронов.
Торообут дойду тематын аан майнай саха литературатын торуттээччилэр А.Е.Кулаковскай ,А.И.Софронов арыйбыттара.Ол курдук А.Е.Кулаковскай «Орус бэлэхтэрэ» диэн дирин философскай ис хоьоонноох поэматыгар Хотугу муустаах бай5ал, Дьыл о5уьун уонна Олуонэ орус аллегорическай уобарастарынан Саха сирин кыьынны тыйыс айыл5атын,сайынны кэрэ костуутун, бастар бараммат сиртэн хостонор баайын,араас которун-суурэрин,булдун-аьын сиьилии ойуулуур.Бу айымнньыга Олуонэ орус араас салааларынан,урэхтэринэн,уруйэлэринэн,сирэйдээн,поэт биьиги торообут дойдубут киэн нэлэмэн костуутун истин-иьирэх иэйиилээх тылларынан тыыннаах хъартыына онорон бэрт саталлаахтык хоьуйар.А.И.Софронов « Тороообут дойду» диэн социальнай-политическэй ис хоьоонноох айымнньытыгар « Халын хаарынан саната суох сабыллан сытар» Саха сирин кыьынны тыйыс костуутунэн саха дьонун харана,батталлаах аас-туор оло5ун долгутуулаахтык ойуулуур.
Торообут дойдуга таптал темата лирика5а эрэ хоьуллар буолбатах. Бу тема саха прозаиктарын ,драматурдарын айымньыларыгар эмиэ элбэхтэ хатыланар. Хас биирдии суруйааччы бу тема5а уратытык , сонуннук киирэр . Ол иьин биьиги аа5ааччылар хас айымньы ахсын саналыы корсор курдук буолабыт.Бу тылынан уус-уран айымнньы биир туспа уратыта буолар.
Проза5а торообут дойду темата угус айымньыга сонунтан – сонуннук киирэр . Холобур «Сааскы кэм » романна Амма Аччыгыйа Микиитэ Лэглээрин хара5ынан корон , Талба орус кэрэ костутун истин иэйиилээх тылынан ойуулуур . Микиитэ5э Талбаттан ордук дойду суох .Ол да иь иьин буолуо , кинини билбэт о5олоро Талба уола диэн ааттыыллар .
А.И.Софронов оло5о , айар улэтэ.
А.И. Софронов Ботуруускай (Таатта) улууьугар торообутэ , улааппыта.Ийэтэ Елена Афанасьевна Сивцева , а5ата Иван Корнилович Софронов. Дьонно-сэргэ5э кэрэхсэнэр киьи эбит. Тус-бас уонна куустээх – уохтаах киьи аатырбыт.Олус холку , сымна5ас уонна а5ыйах саналаах эбитэ уьу. Ырыаны – тойугу сэнээрэр буолан , дьиэтигэр олонхоьуттары,сэьэнньиттэри мунньан истэр идэлээх эбит.
Ийэтэ Олооно нарын – намчы коруннээхь , элбэх саната суох номо5он дьахтар. Кини баай дьон кыыстара эбит Алампа ийэтинэн бииргэ торообуттэрэ уьуолэр:Баьылай 1882 с.,Арамаан 1884 с.,Алампа 1886 с.(сэтинньи 14 кунугэр Оккуодай диэн кыстыктарыгар)торообуттэр.Эрдэ тудаайах хаалан дьоллоох о5о саас диэни биллибэккэ улааппыта.16 сааьыгар Ытык Куолгэ церковнай-приходской оскуола5а уорэнэ киирэр.Куруук кинигэ аа5ар,хоьоону тургэнник нойосуус билэр,сытыы хомо5ой тыллаах буолан оскуолатын икки сылынан туйгуннук уорэнэн бутэрбит. Куоракка киирэн ой-санаа оттунэн сайдыбыт,айар улэнэн дьарыктыммыт. .Уьулуччулаах суруйааччы,драматург,критик,тылбаасччыт,общественнай деятель буола ууммут.Бастакы хаьыаты,сурунаалы таьааттарбыт,театры олохтоспут,бастакы букубаар тахсарыгар комолоспут.Элбэх айымнньыны суруйан норуотугар хаалларбыт.
А.И.Софронов – Алампа бииргэ уоскээбит до5отторо, А.И.Софронов хоьоонугар до5ордоьуу суолтата.
До5ордоьуу диэн диэн ойдобул киьи оло5ор улахан суолталаах .Обугэлэрбит бу киьи утуо хаачыстыбатын туьунан элбэх ос хоьоонун айбыттар .Холобур, «Ким до5ордоох,ол дьоллоох», «Атас туьугар атах тостор », «Эйэ5эс киьи угус до5ордоох», «Биир силистээх,биир тыыннаах дьон », «Умсары тустэ5инэ сууьуттэн ойуур, иттэнэ тустэ5инэ кэтэ5иттэн ойуур до5орум», «Суон ойуур курдук дурда, халын ойуур курдук хахха » уо.д.а.Мантан кордоххо , дьиннээх до5ор диэн бэйэтин эрэ туьугар кыьаммакка эн тускар эмиэ кыьаллар, ыарахан кэмнэр ойуур,уоруугун тэннэ уллэстэр киьи эбит.Дьиннээх до5ордоьуу оло5ун тухары тэннэ барсар.Уорэнэ сылдьан киьи оччо ордук уьулуччу биьириир до5ордоо5ун билбэт .Тоттору – таары суурэкэлээн , кылааска сулукучуьан киирэн паартаны эргийэ котуугэ , кылаастан нэлэкэчиьэн тахсан корудуоргэ тар5аьа сууруугэ киьи соччо наада оностон до5отторун сыаналыы сылдьыбат .
Ол эрээри , дьиэ5эр тиийэн ийэ5эр – а5а5ар , убайгар- эдьиийгэр сэьэргии олороннун , сайынны оробулгэ соруун ампаарга утуйаары сытаннын санаатаххына , эн о5олор ортолоруттан уьулуччу собулуур до5ордооххун ейдуугун . Биллибэтинэн сылдьан дьиннээх до5ордооьуу сылаас иэйиитэ эдэр сурэххэ сайдан, диринээн барар .
Киьиэхэ “до5ор” диэн ааттаах атын киьи баар буолан бу сырдык кун анныгар киьи араас кытаана5ы , кыьал5аны тулуйар суду кыахтаах буолар эбээт! Киьиэхэ “до5ор” диэн ааттаах киьи баар буолан , бу ийэ буор урдугэр киьи урдук уоруугэ , сырдык дьолго дьулуьар дьоьун дьо5урдаах буолар эбээт!
Хомолтону , ба5арар ,эн со5ото5ун сатаан хомойуон да5аны…Онтон уорууну ? Суох, уорууну эн хайаан да кими эмэ кытта уллэстиэн!Со5ото5ун уоруллэр уоруу диэн суох бар дьонтон кистэнэн , со5ото5ун уоруллэр, уоруйах,сымыйаччы , туокун быстах уоруутун биьиги утуе уорууннэн аахпаппыт.Уйэлээх сырдык уоруу хайаан да до5ордоох,ханыылаах , хайаан да бар дьон кыттыгастаах буолар.
Киьиэхэ хайаан да до5ор баар буолуохтаах. Ол иьин Алампа Софронов бэйэтин хоьоонун туллук курдук маанылаах кетерге холоон айда5а буолуо.
саастыы дьоно.
Алампа угус до5оттордоох.Кинини кытары бииргэ уоскээбит,улэлээбит дьоннорунан буолаллар:
1.Олоксой Кулаковскай- Оксокуллээх Олоксой,Николай Неустроев-Саха литературатын торуттээччилэр.
2.Эдуард Карлович Пекарскай-Саха фальклорун уонна этнографиятын уорэппит.Саха тылын тылдьытын онорбут.
3.Семен Андреевич Новгородов-сахалыы бастакы букубаары онорооччу.
4.Максим Кирович Аммосов,Платон Алексееевич Ойуунускай-Саха сирин чулуу ыччаттара.
5.Адам Скрябин-саха бастакы самодеятельнай композитора.
6.Петр Васильевич Слепцов-бастакы фольклорист,этнограф,художник,фотограф.
7.Емельян Ярославскай-революционер.Е.Я.чараас сурэхтээх,саха дьонун кундутук саныыр буолан Алампа5а икки тогул комолосппут.
Алампа до5отторо бары да5аны киэн билиилээх,талаанннаах,утуо5э- кэрэ5э тардыьар,сайа5ас санаалаах утуо дьон эбиттэр.Кытаанах санаалааах,тулуурдаах буолан бу кэм ыарахаттарын бэйэ-бэйэлэригэр комолоьон,истинник сыьыаннаьан,эйэлээхтик сылдьан,таьаарыылаахтык улэлээн,дьиннээх до5ордуу дьон буолбуттарын дакаастаабыттара.Алампа тулаайах кэриэтэ уоскээн,до5отторун олох чугастык ылынан наьаа сыаналыыра,истинник саныыра,кыа5а тиийэринэн комолоьоро,до5отторун сутэрдэ5инэ ыарыылаахтык ылынара,хараастара.Онон, «Туллук-туллук до5оттор» диэн хоьоонугар-до5отторугар истин сыьыана,эрэлэ костор.
То5о до5отторун туллуктарыгар холуулларый?
Туллуктар:До5отторо:
1.Уорунэн сылдьаллар, 1.Элбэх до5ордоохтор
2.Эйэлээхтэр, 2.Эйэлээхтэр
3.Кими да5аны хаалларбаттар 3.Бары бииргэ сылдьаллар
4Бары бииргэ сылдьаллар 4.Комолосуьэллэр
5.Ыраас дьуьуннээхтэр 5.Ыраас санаалаахтар
6.Туллукчаан,чуораанчык 6.Туллук – туллук до5оттор , энин –
чэбдик сэгэрдээр
7.Туу мээчик диэн ааттыыллар 7.Орос-чорос уолэннэр , комус –алтан
дьуогэлээр
Ылан керуе5ун Алампа Софронов бииргэ уескээбит до5отторун:
Саха тыла угус уйэлэргэ сайдан кэлбит буолан,ураты баай,соро5ор холобура суох хомо5ой,этиэхтэн эриэккэс этигэн,имигэс.Хайа да тыл курдук сытыы тыллаахтар,сырдык ойдоохтор илиилэригэр киирдэ5инэ,сатаан булан санарадахтарына,эгэлгэлээн эттэхтэринэ,киьи этин сааьынан сайан киирэр дьикти куустэнэр.Онтон дууьа долгуйар,ой-санаа орукуйэр,куус-уох эбиллэр.
А.Е.Кулаковскай-Оксокуллээх Олоксой
«Талааннаах поэт уонна ырыаьыт Кулаковскай 9 сааьыттан саха ырыатын,олонхотун,остуоруйатын,кэпсээнин таптаан истэрэ»,-диэн А.Софронов ахтар.Боотуруускай улус Таатта саха аатырар олонхоьуттара уоскээбит,олорбут сирдэрэ.Оччо5о кыра бурдук манньа иьин ыллаары,остуоруйалаары ыалы кэрийэр кумалааннар,чабыр5ахсыттар эмиэ элбэхтэрэ.Онон О.Олоксой о5о сааьа баай,уран тыллаах,олонхоьут,ырыаьыт доонноох Таатта5а ааспыта кини кэлин суруйааччы,тыл маастара буоларын толколообут курдуга.Кулаковскай бэйэтэ саха тылын ус туомннаах тылдьытын суруйбут политссыльнай уонна ученай Э.Пекарскайга суруйбута баар: «Мин о5о эрдэхппинэ олнхоьут олнхотун,сэьэнин уонна остуоруйаларын истээри уьун тууннэри утуйбакка « сынах мынаан » олорорун.Мин итинтэн таттаран,улам ыллардар ылларан,торообут тылбын уорэтэн баартым.Итинтэн ыла мэлдьи саха урукку,билинни оло5ун-дьаьа5ын,ордук собулээн саха тылын кыьанан-муьэнэн чинчийэрим.Сана истибит тылбын,араас кэрэ-бэлиэ этиилэри кумаа5ы5а тиьэн иьэрим.Ол курдук син элбэ5и,дьон сэргиэ5ин муспутун»Саха литературатын торуттээбит,уьулуччулаах поэт,саха бастакы учуонайа,бодон общественнай деятелэ А.Е.Кулаковскай торообут-уоскээбит сирэ-дойдута –Боотуруускай улууьун тордус Дьохсо5он нэьилиэгэ.Кулаковскай оло5ун сурун туьумэхтэрин кылгастык этэр буоллахха, «Саха сирин бары уезстарынан уонна улуустарынан 25 сылы быьа арааьынай дьыаланан сибээстээн кэрийэ сылдьыбытын» туьунан суруйбута.Онно кини дьаныьан турун 30 сыл устатыгар саха тылын уорэппитин,саха оьун хоьооннорун,номохторун хомойбутун ыйар.А.Е.Кулаковскайэ,бэрт эдэриттэн киэн нэлэмэн Сахатын сирин усталаах-туоратын сыыйан,норуот уус-уран айымнньытын хомуйуунан улуьуйбутэ.А.Е.Кулаковскай бэйэтэ билинэринэн,бу дьарыга кини учуонай,суруйааччы быьыытынан айар улэтигэр дбоьуннаах оруолу оонньообута.
Норуот уус-уран айымньытыттан О.Олоксой бэйэтин айар улэтигэр ордук таптаан –собулээн алгыстарга тирэнэрэ , айымньылаахтык туьанара, сана идеянан ,дирин иэйиилэринэн сырдатан, угуттаан биэрэрэ.
Семен Андреевич Новгородов.
Саха бастакы ученай – лингвииьэ , саха норуотун уорэхтээьиннэ сункэн оруоллаах киьи .
1892 с. Олунньу ый 13 кунугэр Боотурускай улуус 2-с Хатылы (билигин болтоно) нэьилиэгэр торообутэ .А5ата Андрей Александрович нуучча грамотатын кыралаан билэр, саалтырдары олус учугэйдик толороро уьу, ийэтэ Анна Николаевна уорэ5э суох дьахтар эбит.А5ата кэлин байан суусчукэ5э тиийэр ынах суоьулэммит. Семен уон о5оттон алтыьынаан торообут .1914с. С.А.Новгородов Орто уонна Илин азиянй уорэтэр Нуучча комитетын соруда5ынан дойдутугар баран саха фольклорнай матырыйаалларын хомуйууну са5алыыр.Таатта улууьугар тахсан, норуот ырыаьыттарын кытта элбэхтик корсон кэпсэтэр.С.А.Новгородов Дьокуускайга Урдуку начальнай училище5а учууталлаан атаарар.1916 с. “Якутские вопросы” хаьыакка “Основные вопросы якутской интеллегенции” диэн ыстатыйатын бэчээтэтэр , Э.К.Пекарскай “Краткий русско-якутский словарь” суду улэтигэр рецензия суруйар.1917с. Общественнай олоххо а5албыт уларытыыларын С.А. Новгородов улахан оро кото5уллуулээх корсор .Ити сыл кулун тутар 4 кунугэр Дьокуускай куорат сахаларын бастакы конул мунньахтарыгар Г.И.Петровскай салайааччылаах Дьокускайдаа5ы Куттал суох буолуутун Комитетын (ЯКОБ)тэриллиитин туьанан мустубуттарга биллэрин онорор ,бэйэтэ ити Комитет чилена буолбутун иьитиннэрэр.Семен Андреевич сылайары-элэйэри аахсыбакка 1923 с.сана шрифт тылынан “Сурук-бичик”букварь уонна”Аа5аркинигэ” бэчээттэнэн тахсаннар,1923-1924 сс.Саха сирин оскуолаларыгар тэтимнээхтик тар5анан барар.1924 с.В.И.Ленин туьунан кинигэ,революция сирдьитин улэлэрэ Новгородов алфавитынан бэчээттэнэллэр.Барыта сана алфавитынан 200 тахса кинигэ,ол иьигэр 30 учебник уонна учебнай пособие,тахсара ситиьиллэр.Саха тыла ити кэмнэ мунньахтара,конференцияларга,съезтэргэ сурун тыл буолар.Саха тыла атын туур уонна монгол тылларын кытта сибээстэрин уорэтэ,хас да тыьыынча карточкалаах картотеканы хомуйар.Улэтин угэнигэр сылдьан 1924 с. олунньу ый 28 кунугэр Ленинград куоракка олбутэ.
Максим Кирович Аммосов
Саха биллиилээх революционера,Саха АССР торуттэниитигэр сункэн суолталаах общественнай уонна политическай деятель.М.Аммосов “Эдэр социал-демократ”диэн марксистскай куруьуокка Ем.Ярославскай,Серго Орджоникидзе уонна Г.Петровскай салалталарынан революционнай буьууну-хатыыны ааьар.М.К.Аммосов П.А.Ойуунускайдыын Временнай буржуазнай правительствоны утары улэтин са5алыыр.
1921 с.муус устар ыйга П.А.Ойуунускай,С.М.Аржаков,И.Н.Барахов кыттыыларынан РКП(б) Якутскай губбюрота Саха сиригэр Саха автономнай совескай республиката тэриллиэхтээ5ин туьунан боппуруоьу корору ситиьэр.1037 с.кулун тутар ыйыгар ВКБ(б) Киргизкэй обкомун бастакы секретарын эбээьинэьин толорооччунан ананар.Киргизия5а улэлиир кэмигэр .М.К.Аммосов соккуоннайа суох репрессиялары утары охсуьууга турунар.НКВД дьыала онорор…
1956 с.муус устар 28 кунугэр ССРС Верховнай Суутун Военнай коллегиятын ццраа5ынан М.КАммосов бутуннуу реабилитацияламмыта,1956 с. ыам ыйын 23 кунугэр ССПК кэккэтигэр хаттаан тоттору киллэриллибитэ.
Эдуард Карлович Пекарскай.
Э.К. Пекарскай – бочуоттаах академик,Саха тылын уерэхтээ5э, фольклорист, этнограф. Омугунан поляк. Кини «Саха тылын тылдьыта» (1907-1930) диэн суунэ улэтэ туур тылларын бастын тылдьытын быьыытынан кинигэ буолан тахсыа5ыттан аныаха диэри аатырыан аатырар. Пекарскайы Архангельскай губерния5а 5 сылга ссылка5а ыыталлар. Саха сиригэр Таатта улууьугар ссылка5а кэлэн дьиэ-уот туттар, ынах-суеьу ииттэр, саха дьаданы кыыьын кэргэн ылар. 1899 сыллаахха саха тылын тылдьытын таьаарар. 1905 сыллаахха Петербург куоракка кэлэн нуучча музейыгар этнография салаатыгар улэлиир. Бу улэлиир бириэмэтигэр Саха тылын тылдьытын таьаарыытынан дьарыктанар. 1907 сыллаахха тылдьыт ус томунан тахсар. Саха сиригэр саха фольклорун хомуйуутунан дьарыктанан аатырыан аатырар. А.И. Софроновтуун ыкса билсиьэн, кини уьулуччулаах айымньыларыгар, хоьоонноругар сугуруйэр.
Тумук.
Хас биирдии суруйааччы айар улэтин сурун торуттэринэн кини тулалыыр эйгэтэ,тус оло5о буолаллар.Алампа поэт, болуьуок быьыытынан оло5у коруутэ кини тус биографиятын ,торообут-уоскээбит сирин – уотун ,улэтин – хамнаьын кытары арахсыспат ситимнээх .Кини торообут дойдутун , манна олорор сахатын дьонун-сэргэтин туьунан элбэх хоьоооннордоох.
Саха дьоно туллугу «саас илдьитэ» диэн билэбит .Куьунну бастакы хаары «тулук хаара» диибит.Ону тэнэ, туллугу о5о-аймахха холуубут .Кып-кыра сып-сырдык кыраьыабай уор чыычаах уорунэн кото – дай сылдьара олус учугэй буолааччы , киьи туллуктары корон олус уорэр ,оонньуох-корулуох санаата кэлэр .Ол да иьин буолуо , суруйааччылар туллугу бэйэлэрин айымнньыларыгар киллэрэн эрдэхтэрэ.
«Туллук-туллук до5оттор» хоьоону Алампа до5отторугар анаан суруйбут.
Алампа до5отторо бары да5аны киэн билиилээх , талааннаах, утуо5э-кэрэ5э тардыьар,сайа5ас санаалаах утуо дьон эбиттэр .Кытаанах санаалаах, тулуурдаах буолан бу кэм ыарахаттарын бэйэ- бэйэлэригэр комолоьон , истинник сыьыаннаьан , эйэлээхтик сылдьан,таьаарыылаахтык улэлээн ,диннээх до5ордуу дьон буолбуттарын дакаастаабыттара. Суруйааччылар бэйэлэрин айымньыларыгар айыл5а, кетер-суурэр,хамсыыр-харамай, киьи, олох сыьыаннаьыыларын уустук уонна истин еруттэрин холоон аа5ааччыны толкуйдаталлар, киьи бэйэтэ бэйэтин кытары кэпсэтэригэр куьэйэллэр. Тыл кеметунэн ойуулааьыны онорон истин иьирэх санаа уус-уран образка кубулуйар, ис хоьоонугар ойуулааьыннар бэриллэллэр. Саха дьоно, былыр-былыргыттан айыл5аны кытта бииргэ алтыьан олорбут буоланнар саха суруйааччылара бэйэлэрин айымньыларыгар, ырыаларыгар – тойуктарыгар, хоьоонноругар тулалыыр айыл5а кэрэ кестуутун, кетерун- суурэрин уран тылынан уобарастаан хоьуйаллара. Бу хоьуйуу Алампа Софронов хоьоонугар диринник кестер. Саха киьитин оло5ор туллук чыычаах до5ор уобараьынан бэриллэн киьини кытта тэннэ уерэр,санаатын уллэстэр, аьа5астык кэпсэтэр.Айыл5аттан куус- сэниэ ылан утуе хаачыстыбаларга уерэтэр. Хас биирдии киьи до5ордоох буолла5ына ей – санаа, майгы-сигили еттунэн эргиччи энкилэ суох буолара эрэйиллэр. Ол аата дэгиттэр сайдыылаах, сатабыллаах, дьуккуердээх улэьит киьи буолуохтаах, истин-эйэ5эс сыьыанынан, амарах-утуе майгытынан дьонно-сэргэ5э ытыктана улаатыахтаах. До5ор биир туспа кистэлэнинэн эйигин барыттан бары кемускуур, харыстыыр, таптыыр. Онон Алампа Софронов до5отторугар анаабыт хоьооно дууьабытыгар куус угар, иьирэх санааны хамсатар, модун санааны куертуур. Ол аата «До5ордоох киьи тутайбат, ойуурдаах куобах охтубат» диэн ес хоьооно эппитинии утуе до5ор хаьан да умнуллубат, уйэлэргэ ахтылла турар. Софронов бэйэтин до5отторунан киэн туттар, кинилэри истинник саныыр, ахтар, убаастыыр эбит. Ким элбэх до5ордоох ол киьи хаьан да елен-охтон биэрбэт,куруук эйиэхэ кемелеье, субэлии-амалыы сылдьыа5а.