Муниципальное казённое общеобразовательное учреждение «Чкаловская средняя общеобразовательная школа»
«Цаhан Сари нбайр – манна өрк-бүлд»
Көдлмшкүцәсн: 7-гч классин
Чкаловиндундыншколын сурhульч ЛиҗинАйса.
Һардач: эклц классин багш Лиджиева Бюрн Григорьевна
ЦАГАН САР – хальмг улсин ончта байр
Одахн. Цаһан сарин өмн өдр, аавм терз хәәҗәһәд иигҗ келв: «Йоста хавр болҗана…Үвл чиләд, хаврин эклц темдглҗәх цаг. Цуг әмтн, әмтә тоот байрлна. Удл уга Хальм улсин ончта байр. «Айса, ямаран байр болхмб?»
- Эээ. Чик. Цаhан сарин өмн өдрәс авн өрк-бүл болhнд боорцг эклҗ кенә. Боорцг эврәннь кев-янзарн олн –зүсн. Тедниг иигҗ нерәднә: тоhш, хавтха, хуц, темән, җола, мошкмр, хорха, кит, шовун, шор.
Цаhана өмн өдр, бидн ээҗтәhән боорцг келәвидн.Ээҗ маднд зааҗ өглә, бидн дуралhад кевɣвидн. «Дееҗин боорцг кесн цагтан һуйрт өндг орулдм биш. Юӊгад гихлә, өндгнә уург хамг әмдрллә залһлдата темдг гиҗ манна өвкнр йорлдг бәәҗ. Һахан хорһ орулдм биш-бас цеерлдг. Һаха теӊгр үздго, һазр малтад йовдг авъяста» - гиҗ ээҗ келв.
1.Белгин боорцгуд хойр багд хувагдна:ик герин белг (нег хавтха, нег хуц, нег кит) болн бичкн герин белг (нег җола, нег мошкмр, һурвн шор белг, зурһантоһш). Белгин боорцг салу һуйр элдәд кенә. Эн боорцгудыг тооһарнь цаһан утцнд келкәд, цаһалҗ одх герин тооһар диглнә. Ик герин белг – кен ахдан, бичкн герин белг – кен бичкндән нерәдҗ өгдмн.
2. Эдлврин боорцгт–темән, һалун, хорха, тоһш нань чигн олн кев-зүстә боорцгуд.
Цаhана сарин өмн өдр манна ээҗ хувц-хунран авдрасн hарhад, сергәнә.
ϴрүн цәәhәр манна аав цацл кенә: «Окнтеңгртән! Аав-ээҗдән! Һазр - усндан!..»
Цә – хотын дееҗ. Цаhан сарла цә, боорцг, мах, толhа, шикр-балта дееҗд тәвдмн.
Зул өргәд, мөрглhн. Аав, ээҗ зулдан герл өгнә. Зулдан цуhар мөргнәвидн.
Цаhана цәәhән ууҗанавидн. Аав йөрәнә.
Җил болһн иигҗ боорц–тоһшан кеҗ,
цә, боорцгарн дееҗән өргҗ
амулңг-менд бәәцхәй!
Цаһан сарла Мендллһнә авъя: Гиичнр гер-гертән орлцад, барун ханцан
бәрәд: 
-
Үвләс яhҗ hарвт? - гицхәнә. - Менд-амулңг! То бүрн, толhа менд hарувидн. –Танахн бийстн үвләс яhҗ hарвт? - Гем уга. Менд-амулңг hарувидн!
Зе бәрлhнә авъяс«Зе күн, зееhән бәртн!» –гиhәд келхлә, зеенрнь босад зе (неҗәд шиир) бәрдм. Эн тоот бас нег хальмг улсин сән хуучн авъяс.
Цаhан сарин нәрән цааранднь давулнавидн. Гер-гертән гиичләд, белгән өглцәд, дуулад-бииляд давулцхана.…